Początkowo Jeżyce (Jerzyce) były wsią książęcą, która prawdopodobnie została zniszczona i wyludniona podczas walk w okresie rozbicia dzielnicowego (po 1138 r.).Zapewne nazwa wsi wywodzi się od osady rycerza lub władyki o imieniu Jeż lub Jerzy. Wieś Yssycz, jako jedna z 17 wsi, została wymieniona w przywileju lokacyjnym Poznania z 1253 r.,wydanym przez Przemysła I i Bolesława Pobożnego, który otrzymało nowo założone miasto.
Centrum wsi tworzyła dzisiejsza ul. Kościelna1. Owalnicowa wieś posiadała pośrodku dwa stawy i młyn na grobli. Zagrody budowane szeregowo na podłużnych działkach skupiały się głównie wokół owalnicy, a także przy ul. Poznańskiej i Jeżyckiej. Naturalną granicę wsi odpółnocy stanowiła Bogdanka. W okresie średniowiecza Jeżyce stały się zasobną wsią, wktórej ziemię często kupowali poznańscy mieszczanie, by założyć tutaj prywatne folwarki.
Aż do czasów zaborów Jeżyce niemal nieprzerwanie należały do miasta, a ich mieszkańcy nie odrabiali pańszczyzny, płacąc jedynie czynsz. Dopiero w 1580 r., kiedy w folwarkach miejskich zabrało darmowej siły roboczej, władze Poznania skierowały do nich jeżyckich chłopów. Pracowali oni jeden dzień w tygodniu (od 1629 r. przez dwa dni) na folwarkach wildeckim, sołackim i winiarskim.
Początek XVIII w. to okres licznych wojen i klęsk elementarnych. Rozpoczyna się wówczas gospodarczy upadek Poznania i okolicznych wsi. W 1718 r. Jeżyce liczyły zaledwie 14 mieszkańców (por. tabela 1), pola zamieniały się w ugory, budynki wciąż pozostawały w ruinie, a inwentarz był bardzo przetrzebiony.
Rok | Wilda | Jeżyce | Św. Łazarz | Poznań |
koniec XVI w. | 800 (?) | 600 (?) | ||
1674 | 24 | 98 | ||
1712 | 0 | |||
1716 | 0 | |||
1718 | 2 (?) | 18 | ||
1720 | 0 | |||
1728 | 10 | 27 | ||
1748 | 68 (60) | |||
1750 | 76 | 116 | ||
1752 | 310 | 190 | ||
1789 | 281 | 265 | ||
pocz. XIX w. | 459 | 385 | ||
1819 | 459 | 385 | ||
1843 | 709 | 1191 | 185 | 35700 |
1861 | 772 | |||
1866/67 | 2000 | 201 | ||
1871 | 824 | 3281 | 213 | 56374 |
1875 | 4626 | |||
1880 | 1639 | 65713 | ||
1885 | 2707 | 9434 | 304 | 68315 |
1890 | 4120 | 11749 | 1400 | 69627 |
1892 | 4149 | 11749 | ||
1895 | 6005 | 15821 | 2834 | 73239 |
1897 | 7446 | 7240* | ||
1899 | 8246 | 19038 | 8941 (z G.) | |
1905 | 17648 | 25712 | 20779 | 136808 |
1910 | 24070 | 31150 | 25861 | 156696 |
1921 | 30827 | 34942 | 169793 | |
1939 | 40782 | 46502 | 273631 |
Nazwa „Wierzbice”, bo tak pierwotnie określano Wildę, po raz pierwszy pojawiła się w 1235 r. w przywileju wydanym przez Władysława Odonica dla biskupstwa poznańskiego. Wierzbice były zatem – podobnie jak Jeżyce – osadą książęcą. Zapewne wcześniej należały one do Wierzby lub Wierzbięty, którego synowie zwani byli Wierzbicami. Wyjaśniałoby to pochodzenie nazwy „Wierzbice”. Po raz drugi występują one w przywileju lokacyjnym Poznania, pośród wsi, które otrzymało miasto: „obie wsie, które zwą się Wierzbice”. Odkońca XIV w. do 1529 r. były one prywatnym folwarkiem, którego ostatnim właścicielem był Jakub Wilda – od jego nazwiska pochodzi dzisiejsza nazwa dzielnicy.
W dokumentach archiwalnych lokalizacja Wierzbic i późniejszej Wildy określana była zazwyczaj bardzo ogólnikowo, jedynie dokument z 1403 r. zawiera cenną wskazówkę. Jest wnim mowa o folwarku położonym naprzeciwko miejskiej szubienicy. Jej położenie jest dokładnie znane, ponieważ została zaznaczona na planie miasta wykonanym w 1785 r. przez geometrę przysięgłego Jana Bończę Krzewskiego. Z dokumentu i planu wynika, że na początku XV w. i później ostatnie zabudowania folwarku (jego powierzchnia wynosiła 442 ha) znajdowały się blisko strumienia płynącego z zachodu w kierunku Warty (za ul Sikorskiego), po prawej stronie drogi mosińskiej (późniejsza ul. Górna Wilda), jadąc od miasta, czyli w pobliżu dzisiejszego Rynku Wildeckiego.
Wierzbice leżały przy ważnym trakcie handlowym na Wrocław, który wiódł przez Bramę Wrocławską, Półwieś, Wildę, Luboń, Mosinę i dalej na południe. Droga w naturalny sposób dzieliła wieś na dwie części. Tłumaczy to pojawienie się w zapisach źródłowych informacji o wsi zdwojonej – po raz pierwszy w 1253 r., a później dopiero w 1789 r., kiedy tow spisie ludności miasta dokonano rozróżnienia na „Wildę” i „Pod Wildę”, czyli Górną i DolnąWildę.
Od 1529 r. Wilda stała się gospodarczym zapleczem Poznania zarządzanym bezpośrednio przez miasto. W 1626 r. folwark wildecki został wydzierżawiony po razpierwszy. Na okres pięciu lat przejął go Wawrzyniec Kossewicz (alias Robaszek), a umowa dzierżawna dotyczyła również Górczyna, Lubonia i Jeżyc. Później byli następni dzierżawcy. Na początku XVIII w., podobnie jak Jeżyce, wildecki folwark był doszczętnie zniszczony. Szafarze dokonując w 1712 r. lustracji przedmieść i wsi miejskich, napisali, że „ (…) w Wildzie i człowieka nie masz i dwór cały zrujnowany jest, chałupy żadnej nie tylko się nie znajduje, ale i znaki ledwo są, gdzie przed tem były (…)”.
Na początku XV w. grunty wildeckiego folwarku sięgały aż do murów miejskich, do Bramy Wrocławskiej. Przekazanie przez władze miejskie krótko przed 1571 r. północnych terenów wsi wildeckiej powstałemu w tym czasie szpitalowi dla ubogich i chorych św. Łazarza zmniejszyło jej obszar i zmieniło granice. Budynki szpitalne i drewniany kościół ekstanęły w okolicy dzisiejszej ul. Niedziałkowskiego. Z czasem teren zajmowany przez szpital znacznie się powiększył. Instytucja weszła w posiadanie sporego majątku, dzięki któremu uwolniła się spod zarządu miasta i przekształciła w samodzielną jurydykę. Tak zaczyna się historia późniejszej gminy św. Łazarz. W 1719 r. posiadała ona znaczne obszary ziemi, zaczynające się od Nowych Ogrodów (w uproszczeniu od dzisiejszej ul. Ogrodowej) i sięgające aż do granic Górczyna. Jurydyka została zlikwidowana w końcu XVIII w.
Źródło: Ratusz - Muzeum Poznania
W 1. połowie XVIII w. odbudowa wsi i folwarków postępowała powoli, a władze miejskie nie dysponowały odpowiednimi środkami na jej przyspieszenie i jednocześnie zdawały sobie sprawę, że oddawanie w dzierżawę nie jest najlepszym wyjściem z sytuacji. Dlatego też zadecydowano o sprowadzeniu osadników niemieckich z okolic Bambergu, którzy mieli zagospodarować wsie miejskie. Dwie pierwsze rodziny przybyły do Jeżyc w 1729r. Kontrakt między kolejnymi osadnikami a władzami miasta podpisano 16 lat później.
Ostatnia, największa fala osadnictwa nastąpiła w latach 1750-1753. Ogółem do wsi przybyło blisko 16 rodzin. W 1780 r. wieś składała się z 43 zagród, a trzy lata przed drugim rozbiorem Polski mieszkało w niej 265 osób. Z kolei na Wildę osadnicy z Bambergu przybyli w 1747 r. Zamieszkało tutaj 15 rodzin, których nazwiska wymienione są w księdze rachunkowej z 1749r.
Nowi mieszkańcy wsi miejskich byli ludźmi wolnymi, a za otrzymaną, dziedziczną ziemię płacili czynsz. Ich powinności i zobowiązania względem miasta zapisane zostały waktach lokacyjnych. Osadnicy otrzymali duże gospodarstwa rolne (ich przeciętna powierzchnia wynosiła od 9 do 26 ha), składające się z pól uprawnych i co najmniej dwóch ogrodów – owocowego przy domu i warzywnego w polu. Domy mieszkalne stały zwrócone szczytem do drogi. Były one najczęściej jednoizbowe, budowane z drewna i kryte słomą. Naczele wsi stał sołtys, który zobowiązany był przede wszystkim do zbierania czynszów od gospodarzy.
Decyzja władz Poznania o sprowadzeniu kolonistów z Bawarii była przemyślana i dalekowzroczna. Jedyny warunek postawiony przez władze osiedlanej wówczas ludności dotyczył ich wyznania – musieli oni być katolikami. Ta kontynuacja wielowiekowej tradycji religijnej miejscowej ludności spowodowała, że dominacja religii katolickiej nie została zachwiana. Konsekwencją tego zjawiska była szybka polonizacja nowych mieszkańców.
Wydanie w kwietniu 1823 r. królewskiego dekretu o regulacji stosunków włościańskich zmieniło w zasadniczy sposób sytuację prawną chłopów ze wsi miejskich Poznania. Od tego czasu każdy z nich mógł dowolnie rozporządzać swoim gospodarstwem, przyłączać nowe grunty lub je dzielić. Gospodarze ze wsi poznańskich przestali płacić miastu czynsz. Gminami zarządzali sołtysi wybierani przez mieszkańców w tajnym głosowaniu. Ich kadencja trwała sześć lat, ale po trzech latach mogli złożyć rezygnację. Sołtys, od lat 90. XIXw. nazywany przewodniczącym gminy, miał do pomocy dwóch ławników oraz radę gminy, doktórej należeli najbogatsi mieszkańcy.
Jeżycka gmina liczyła 886 ha, łazarska zaledwie 52 ha – dopiero po przyłączeniu doniej Górczyna w 1897 r. jej powierzchnia wzrosła do 1034 ha. Do 1888 r. Górna i Dolna Wildabyły odrębnymi gminami wiejskimi. 25 sierpnia tegoż roku landrat powiatu poznańskiego wydał zarządzenie o połączeniu Górnej i Dolnej Wildy w jedną strukturę administracyjną –Wildę. W 1885 r. obszar Górnej Wildy wynosił 384 ha, a Dolnej Wildy tylko 48 ha. W 1898 r. zajmowały one łącznie 432,2 ha. Dwa lata później do tej wielkości dodano obszar Dębiny i ostatecznie powierzchnia Wildy liczyła 603 ha.
Zamknięcie miasta w murach twierdzy na dłuższy czas zahamowało rozwój przestrzenny Poznania i sztucznie odizolowało go od sąsiednich wsi. Wprowadzenie w 1837r. postanowień tzw. Najwyższego Regulaminu Promieniowego, dotyczącego podniesienia obronności twierdzy, w znacznym stopniu ograniczyło ruch budowlany i użytkowanie gruntów położonych po zewnętrznej stronie fortyfikacji. Tereny te zostały podzielone na trzy rejony, tzw. promienie. Pierwszy objął swym zasięgiem obszary znajdujące się w obrębie 800 kroków od fortyfikacji. Wolno było tutaj wznosić jedynie niepodpiwniczone domy, szopy i altany wykonane z łatwopalnych materiałów (drewna, słomy, trzciny). Na terenie drugiego promienia (w zasięgu 1300 kroków od wałów) zezwolono na budowę domów (o wysokości nieprzekraczającej dwóch pięter) i budynków gospodarczych, ale wyłącznie o konstrukcji fachwerkowej. W trzecim rejonie (do 1800 kroków) nie było już żadnych ograniczeń budowlanych.
Wprowadzenie obostrzeń rejonowych spowodowało, że spośród podmiejskich gmin, do których należały także Jeżyce i św. Łazarz, to Wilda znalazła się w najtrudniejszej sytuacji. Położona najbliżej murów fortecznych, pozbawiona została możliwości rozwoju. Teren całej ówczesnej wsi objął zakaz trwałej, murowanej zabudowy – pierwszy rejon sięgał mniej więcej do połowy biegu ul. Dolina, a drugi za granicą zabudowy ówczesnej wsi. Na Jeżycach pierwszy rejon forteczny kończył się przed zabudową wsi.
W końcu XVIII w. wytyczono szosę pocztową do Berlina, czyli obecną ul. Dąbrowskiego. Podróż dyliżansem trwała wówczas 26 godzin. Bezpośrednie połączenie z Poznaniem zostało przerwane w momencie przekształcenia Poznania w twierdzę (po 1840 r.). Na szosę można było dostać się przez Bramę Berlińską lub Bramę Królewską, a następnie drogą biegnącą wzdłuż fortyfikacji. Połączenie przywrócono dopiero w 1910 r., po wybudowaniu Mostu Teatralnego. Od połowy XIX w. wzdłuż szosy zaczęły powstawać wiejskie zagrody (np. bamberska – przy ul. Dąbrowskiego 42). W późniejszym okresie typowo wiejska zabudowa ustąpiła jednopiętrowym budynkom z muru pruskiego (np. przy ul. Dąbrowskiego 26). Otwarcie w 1848 r. linii kolejowej do Stargardu oraz wzniesienie przy ul. Zwierzynieckiej budynku dworca zdeterminowały późniejszy kierunek i charakter zabudowy Jeżyc, podobnie jak ulokowanie w 1855 r. przy dzisiejszej ul. Dąbrowskiego fabryki nawozów sztucznych Fritza Milcha.
Jeżyce podzielone były na dwie części – „stare Jeżyce”, albo dolna wieś (na północ od drogi na Berlin), skupione były wokół młyńskiego stawu z płynącym przez środek wsi strumieniem. Miały bardzo gęstą zabudowę oraz nieregularną siatkę ulic. Teren ten nazywano „Bamberkowem”. Znajdujące się tutaj gospodarstwa rolne w większości należały do potomków niemieckich osadników. Natomiast wieś druga, południowa, tzw. „nowe Jeżyce”, wyraźnie kontrastowała z „Bamberkowem”. „Nowa” część posiadała regularną siatkę ulic i w rzeczywistości nie miała charakteru prawdziwej wsi. Lata 80. XIX w. przynoszą dalszą urbanizację Jeżyc. Gdy wewnątrz przeludnionego miasta zaczęło brakować wolnych terenów pod zabudowę, ruch budowlany przybrał na sile właśnie na przedmieściach.
Położenie Wildy w pierwszym rejonie fortecznym spowodowało, że dopiero na terenach za ul. Dolina możliwe było wznoszenie fachwerkowych niskich domów, a budynków murowanych – za ul. Krzyżową. Pierwsze takie powstały w latach 80 XIX w., np. dom Tomasza Młotowskiego, zbudowany w 1888 r. przy drodze mosińskiej (obecna ul. 28 Czerwca 1956 r. nr 134), który jest typowym przykładem budownictwa przedmieść. Do wyjątkowych realizacji na tym terenie należy zbudowany 1871 r. po wschodniej stronie drogi mosińskiej, naprzeciw domu Młotowskiego, niezwykle okazały budynek położony w rozległym parku. Ceglany, wysoki, żadną miarą nie pasował do wiejskiego pejzażu wsi, ale jednocześnie był jednym z elementów wpływających na zmianę jej oblicza. Mieścił szkołę i klasztor sióstr Sercanek, a później Zakład Fundacji Garczyńskiego.
Źródło: Ratusz - Muzeum Poznania
Uruchomienie w październiku 1856 r. wrocławsko-poznańskiej linii kolejowej rozpoczęło zmiany w przestrzeni św. Łazarza. Jej bieg odciął od wsi niewielki pas wildeckich gruntów i wyznaczył późniejszą granicę dzielnicy. To teren sięgający do linii ul. Granicznej (przechodzącej w Łukaszewicza). W 1870 r. przy ul. Kolejowej 1-3 Napoleon Urbanowski wybudował Fabrykę Maszyn i Lejarni Żelaza.
Lata 1888 i 1889 zapisały się w historii Poznania jako wyjątkowe. Wtedy część miasta położona w pobliżu Warty została zniszczona przez dwie wielkie powodzie. Jedną z ich konsekwencji było wprowadzenie pewnych ulg budowlanych związanych z ciągle obowiązującymi ograniczeniami rejonowymi. Nie dotyczyły one jednak Wildy, a Jeżyc i św. Łazarza, zakładano bowiem, że właśnie tam przeniesie się ludność z najbardziej zagrożonych terenów. Na zachodnim przedpolu twierdzy, w dawnym II rejonie ograniczeń, dopuszczono zabudowę murowaną, a tuż przy wykopie kolejowym, w I rejonie fortecznym, zezwolono na zabudowę z muru pruskiego. Decyzja ta spowodowała gwałtowny rozwój urbanistyczny Jeżyc. Mieszkańcy Wildy nie pogodzili się z takim obrotem spraw i rozpoczęli starania o złagodzenie przepisów także w stosunku do nich. Zgodę taką uzyskali 9 maja 1889 r. Tym samym rozpoczęły się na dużą skalę zmiany struktury przestrzennej i rozbudowa infrastruktury Wildy. Zaraz po 1889 r. ruszyła intensywna zabudowa terenów wszystkich trzech wsi (najwcześniej na Jeżycach). W 1891 roku mierniczy Joseph Krenz opracował plan z siatką starych i nowych ulic Jeżyc. Rok później takie same plany dla Wildy i św. Łazarza stworzył Hektor Luer.
Źródło: Archiwum Państwowe w Poznaniu
Dopóki ul. Dąbrowskiego nie miała bezpośredniego połączenia z miastem, ważną rolę odgrywała ul. Kraszewskiego, która wytyczona została w latach 80. XIX w. po meandrycznym śladzie dawnej wiejskiej drogi łączącej Jeżyce z Górczynem. Szybko stała się ona jedną z najważniejszych tras komunikacyjnych. Wkrótce obok domów reprezentujących budownictwo przedmieść stanęły tutaj kamienice o wielkomiejskim charakterze.
W lipcu 1898 r. delegacja trzech podmiejskich gmin: Jeżyc, Wildy i Łazarza udała się do Berlina, aby uzyskać od władz wojskowych zgodę na zniesienie ograniczeń przy wznoszeniu nowych domów. Nie udało się nic załatwić – władze pozostały nieugięte. Nawet włączenie tych terenów w granice miasta, które nastąpiło 1 kwietnia 1900 roku, nie zmieniło sytuacji. Jednak ostatecznie nie trzeba było długo na to czekać – 2 września 1902 r. cesarz Wilhelm II podczas wizyty w Poznaniu ogłosił, że znosi wszelkie ograniczenia rejonowe.
Źródło: Ratusz - Muzeum Poznania
Do końca XIX w. wytyczono prawie wszystkie ulice położone na terenie nowych Jeżyc, których zabudowa rozpoczęła się niemal natychmiast. Trwały także prace przy ul. Dąbrowskiego. Zgodnie z miejską ustawą budowlaną z 1902 r., w której określono strefy zabudowy, część Jeżyc przeznaczono pod domy luksusowe, także wille – przykładem jest ul. Mickiewicza. Szczególnie reprezentacyjny charakter miał początkowy odcinek ul. Dąbrowskiego (do Rynku Jeżyckiego), a także ul. Słowackiego, Gajowa, Kochanowskiego czy Jackowskiego.
Źródło: zb. prywatne
Na rozwój Wildy i zmianę jej oblicza wpłynęło przede wszystkim otwarcie w grudniu 1875 r. kolei poznańsko-kluczborskiej oraz towarzysząca mu budowa na terenie wsi warsztatów naprawczych trzech prywatnych towarzystw kolejowych (późniejsze Zakłady Naprawcze Taboru Kolejowego). Po ich upaństwowieniu w latach 1883–1886 nastąpiła intensywna rozbudowa zaplecza technicznego. Do 1900 r. zdecydowana większość ówczesnych firm wildeckich usytuowana była przy ulicach Przemysłowej, Sikorskiego, Fabrycznej i południowym odcinku drogi mosińskiej. Największym zakładem w północnej części wsi była zbudowana w 1893 r. fabryka maszyn Juliusza Moegelina przy ul. Sikorskiego 12/13. O przemysłowym charakterze południowej części Wildy, tej zaczynającej się za Rynkiem, zadecydowało uruchomienie w 1895 r. młyna parowego Hermannmühlen, a przede wszystkim wybudowanie krótko przed 1900 r. na terenach położonych po zachodniej stronie drogi mosińskiej (za obecną Trasą Hetmańską) zakładu obróbki drewna Bruno Hermanna. Inwestycja ta zapoczątkowała szybko postępującą zabudowę tych terenów zgodnie z założeniami przemysłowymi: powstały wówczas m.in. fabryka fajansu braci Heim, zakłady braci Lesserów i Ferdynanda Bendiksa (w latach 1919-1920 fabryki te zostały wykupione przez Towarzystwo Akcyjne H. Cegielski). Wkrótce po 1902 r. na Wildzie rozpoczęło się wytyczanie nowych ulic, a osią całego układu była Górna Wilda o krętym biegu i Wierzbięcice.
Osią kompozycyjną św. Łazarza była natomiast stara droga biegnąca przez Kościan na Śląsk, nazwana ul. Głogowską, której zabudowa rozpoczęła się w ostatniej dekadzie XIX w. Powstał wówczas charakterystyczny podział dzielnicy na część wschodnią (od ul. Głogowskiej do torów kolejowych) i zachodnią. Pierwsza z nich nie była zabudowana tak okazałymi kamienicami jak zachodnia – przykładem może być ul. Kolejowa z domami dla robotników kolejowych, czy ul. Gąsiorowskich. O charakterze zachodniego rejonu zadecydowała zabudowa ul. Matejki (wytyczonej w 1896 r.) i jej okolic. Na początku 1902 r. tereny te, czyli kwartał o powierzchni 7ha, ograniczony ulicami Matejki, Wyspiańskiego, Grottgera i Ułańską, znalazły się w ręku architekta Maksa Johowa, który przy współpracy Emila Asmusa postawił tutaj zespół luksusowych kamienic oddzielonych od ulicy pasem zieleni. Zrezygnowano z oficyn, a wewnątrz zaprojektowano wielopokojowe mieszkania, które na ogół liczyły 250 m2.
Źródło: Ratusz - Muzeum Poznania
Każda z trzech wsi miała swój plac targowy. Jeżycki i łazarski zostały stworzone w „sztuczny” sposób, czyli wytyczone. Rynek Jeżycki powstał w 1890 r., a pierwszy targ odbył się tutaj 29 czerwca. Z kolei gmina łazarska zakupiła grunt na założenie placu targowego w 1894 r. Został oddany do użytku 5 września, po wcześniejszej regulacji i utwardzeniu. Natomiast Rynek Wildecki był historycznym centrum wsi, które widoczne jest na planach miasta od lat 20. XIX w. W 1895 r. „plac w środku wsi” – jak go określano w dokumentach – został podwyższony, wysypany żwirem i przeznaczony na targi – pierwszy odbył się 19 grudnia 1896 r.
Źródło: Biblioteka Uniwersytecka w Poznaniu
Budowa na Rynku Wildeckim licznych obiektów użyteczności publicznej spowodowała, że poza swoją pierwotną funkcją usługowo-handlową Rynek po 1900 r. zyskał nowe znaczenie i wyższą rangę oraz nabrał charakteru reprezentacyjnego centrum dzielnicy. Pośród podmiejskich gmin włączonych w granice miasta zjawisko to dotyczyło wyłącznie Wildy. Zarówno Rynek Łazarski, jak i Jeżycki w dalszym ciągu pozostawały jedynie centrami handlowymi. Na Wildzie proces przewartościowania znaczenia Rynku i jego okolic rozpoczęła budowa szkoły powszechnej, która stanęła w 1899 r. przy pl. M. Skłodowskiej-Curie. W 1907 r. powstał kolejny gmach – Wyższa Szkoła Budowy Maszyn, a rok później zbudowano na Rynku ewangelicki kościół. Projekty obu budynków powstały w 1904 r. Ostatnim przedsięwzięciem była budowa domu starców ze środków fundacji założonej przez Gotthilfa Bergera (Berger-Stiftung). Gmach, według projektu architekta Fritza Teubnera, stanął w 1909 r. między szkołą powszechną a Szkołą Budowy Maszyn.
Źródło: Biblioteka Uniwersytecka w Poznaniu
Czy wiadomo, jakie grupy społeczne zamieszkiwały Jeżyce, Wildę i Łazarz po 1900 r.? Do tej pory nie były prowadzone badania na ten temat, nie ma też szczegółowych danych statystycznych. Jedynie dla Wildy poczyniono pewne zestawienia. Niewątpliwie budowa na Jeżycach okazałych kamienic, a przede wszystkim willi miejskich nasuwa wniosek, że zamieszkali tam najbogatsi mieszkańcy Poznania, miejscowa burżuazja i inteligencja. Z kolei wiadomo, że mieszkania w kamienicach Johowa zajmowali wysocy urzędnicy pruscy. Czy w takim razie można mówić, że Jeżyce to skupisko mieszkańców bogatych, a Łazarz był urzędniczy? To zbyt duże uogólnienie. Najpierw trzeba pokusić się o analizę struktury zawodowej ich mieszkańców. Taka została przeprowadzona dla Wildy w oparciu o cztery księgi adresowe z lat 1893, 1900, 1914 i 1923. Dokonana w latach 90. XIX w. lokalizacja obiektów przemysłowych wpłynęła w znacznym stopniu na charakterystyczny podział dzielnicy na dwa rejony: przed Rynkiem Wildeckim (część północna – „lepsza”) i za Rynkiem (część południowa – „gorsza”). Z analizy struktury zawodowej mieszkańców Wildy wynika, że w końcu XIX w. w części Wildy „przed Rynkiem” najliczniej reprezentowane były zawody związane z pracą w pobliskich warsztatach kolejowych. Sytuacja ta ulega zmianie w latach następnych. Teren ten zasiedlony został przez przedstawicieli zawodów kojarzonych z wyższym statusem majątkowym i społecznym oraz inteligencję. Natomiast w rejonie „za Rynkiem” zaczęła dominować ludność robotnicza, głównie pracownicy pobliskich fabryk i drobni rzemieślnicy. Podział Wildy na dwa rejony umocnił się w międzywojniu.
Od lat 20. XIX w. miejscem wypoczynku mieszkańców Poznania, z czasem zamkniętych w murach twierdzy, były ogródki rozrywkowe, zwane établissement. Prym wiodła Droga Dębińska, która wytyczona została w 1817 r. na polecenie księcia Antoniego Radziwiłła, ówczesnego namiestnika Wielkiego Księstwa Poznańskiego. Umożliwiło to małżonce księcia, Ludwice, dogodny dojazd do jej pałacyku myśliwskiego stojącego w Dębinie. Od tej pory Droga Dębińska stała się ulubionym miejscem wypoczynku i celem spacerów mieszkańców Poznania. W krótkim czasie po obu jej stronach powstał szereg ogródków rozrywkowych, m.in.: „Nowa Ameryka”, „Wiktoria”, „Dolina Szwajcarska” „Nowa Syberia”, tory wyścigów konnych. Już w od lat 80. XIX w. nad Wartą działały łazienki rzeczne – najpierw prywatne, później także miejskie. Nowe z kolei otwarto w 1925 r. W latach 1927-1928 wybudowano dzieciniec miejski „Pod Słońcem”, a w 1929 r. oddano do użytku stadion miejski przy Dolnej Wildzie.
Ogródki rozrywkowe na Jeżycach koncentrowały przy ul. Zwierzynieckiej i we wschodniej części ul. Dąbrowskiego. Établissement Wilhelma Klandego działał przy ul. Dąbrowskiego 1 (u zbiegu z ul. Roosevelta 11) od lat 90. XIX w. W 1903 r. Augusta Klande sprzedała swoją nieruchomość spółce architektonicznej Böhmer & Preul. Trzy lata później rozpoczęła się rozbiórka stojących tutaj zabudowań. W 1907 r. stanęła w tym miejscu nowoczesna secesyjna kamienica zaprojektowana przez jej właścicieli. Dąbrowskiego 46 to adres ogrodu Carla Muthmanna „Söngenheim” (Ojczyzna Śpiewu). Prowadził go w latach 1901-1905, do czasu, kiedy nowy właściciel Teodor Neukrantz wybudował w tym miejscu w 1907 r. okazałą narożną secesyjną kamienicę według projektu Maxa Biele. W połowie lat 90. XIX w. Hermann Tauber założył ogród przy ul. Zwierzynieckiej 13. Od około 1909 r. parcela należała do Jana Wleklińskiego, współwłaściciela fabryki papierosów „Patria” przy ul. Staszica 15. Établissement „Riviera” Heinricha Aringa działał przy ul. Zwierzynieckiej 17, od lat 90. XIX w. nieprzerwanie do lat 20. XX w., oczywiście zmieniając w tym czasie właścicieli. Najpopularniejszy na Jeżycach był Ogród Zoologiczny z restauracją istniejącą już w momencie jego otwarcia, czyli w 1875 r.
Źródło: Biblioteka Uniwersytecka w Poznaniu
Źródło: Łukasz Gdak/Poznańskie Centrum Dziedzictwa
Największą i, jak się miało w przyszłości okazać, najważniejszą enklawą zieleni na Łazarzu była założona w 1834 r. szkółka drzewek Towarzystwa Upiększania Miasta, usytuowana wzdłuż ul. Głogowskiej i ciągnąca się w głąb dzielnicy, w kierunku Jeżyc. Magistrat przejął tereny szkółki i zorganizował publiczny park, otwarty w 1902 r. Kolejny fragment, biegnący wzdłuż ul. Matejki, oddano do użytku dwa lata później. Park ten, zwany pierwotnie Ogrodem Botanicznym, a od 1926 r. Parkiem Wilsona, stał się miejscem wypoczynku mieszkańców Łazarza. Nieopodal znajdował się ogród rozrywkowy „Feldschloss” (Polny Zameczek), otwarty na początku lat 80. XIX w. przy ul. Głogowskiej 21. W końcu stulecia jego właścicielem był architekt i budowniczy Franz Negendank, który w 1896 r. od strony ulicy postawił kamienicę. W 1921 roku nowymi właścicielami zostali bracia Jan i Stanisław Stempniewiczowie, którzy rozpoczęli tutaj produkcję mydeł, kosmetyków i przyborów toaletowych. Établissement „Wilhelmshöhe” (Wzgórze Wilhelma) otwarto w kwietniu 1896 r. Przez Polaków nazywany Wzgórzem św. Łazarza, był jednym z najliczniej uczęszczanych miejsc wypoczynkowych łazarskiej gminy. Położony między ulicami Limanowskiego i Niegolewskiego, przy której znajdowało się wejście, liczył 4 ha i mógł pomieścić aż 10 tys. gości. Ogródki działające na terenie gmin znikały z ich pejzażu wraz z urbanizacją wsi. Do 1939 r. czynne były te przy Drodze Dębińskiej.
Bez wątpienia rozwój Jeżyc, tak pod względem urbanistyczno-architektonicznym, jak i w sferze rozbudowy infrastruktury, postępował najszybciej. To tutaj najwcześniej spośród pozostałych wsi miejskich powstał m.in. pierwszy urząd pocztowy, własna elektrownia i staż pożarna (por. tabela 2). Jeżyce przodowały też pod względem rozwoju komunikacji publicznej – najszybciej wprowadzono tutaj omnibus konny, później tramwaj konny i ostatecznie tramwaj elektryczny. Wraz z tymi zmianami następowała aktywizacja miejscowej społeczności, która zrzeszała się w różnego rodzaju organizacjach i towarzystwach. To na Jeżycach najwcześniej rozpoczęło działalność gniazdo Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” czy Towarzystwo Przemysłowe. Niewątpliwie te przeobrażenia miały też wpływ na budowę obiektów sakralnych. Wilda i św. Łazarz starały się dotrzymać kroku Jeżycom, choć wszelkie zmiany następowały tam z pewnym opóźnieniem. Jednak w latach międzywojennych różnice te zostały zniwelowane.
Wilda | Jeżyce | Św. Łazarz | |
Urząd pocztowy | 1876 | 1887 | |
Urząd Stanu Cywilnego | 1890 | 1894 | 1898 |
Rewir policyjny | 1891 | 1894 | |
Straż pożarna | 1892 | 1897 | |
Elektrownia | 1893 | 1895 | 1894 |
Szkoła | Lata 70. XIX w./ 1881/1895-96 | 1877/ 1888/ 1891*/ 1899 | 1889/1895/ 1898 |
Omnibus konny | 1891 | ||
Tramwaj konny | 1896 | 1896** | 1896 |
Tramwaj elektryczny | 1898 | 1898 | 1898 |
Towarzystwo Przemysłowe | 1886 | 1892 | 1892 |
Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” | 1894 | 1899 | |
Targ – rynek | 1890 | 1896 | 1894 |
Nazwy ulic | 1891 | 1892 | |
Towarzystwo Śpiewu „Halka” | 1892 | ||
Kościoły | 1894 – ewangelicki 1899 – katolicki | 1907 – ew. 1923 – kat. | 1905-07-ew. 1901- kat. |
Magdalena Mrugalska-Banaszak
Wybrana literatura przedmiotu:
Karolczak, Władze samorządowe dawnego Łazarza i ich działalność w ostatniej dekadzie XIX wieku, Kronika Miasta Poznania 1999, nr 1, s. 196-212
Kronika Miasta Poznania, 1998, nr 3, „Święty Łazarz”
Kronika Miasta Poznania 2000, nr 2, „Jeżyce I”
Kronika Miasta Poznania 2016, nr 4, „Jeżyce II”
Majewski, Gospodarstwo folwarczne we wsiach miasta Poznania w latach 1582-1644, Poznań 1957
Mrugalska-Banaszak, Wilda – dzielnica Poznania 1253-1939, Poznań 1999
Opisy i lustracje Poznania z XVI do XVIII wieku. Wyd. M. J. Mika, Poznań 1960
Ostrowska-Kębłowska, Architektura i budownictwo w Poznaniu w latach 1780-1870, Poznań 2009
Paradowska, Bambrzy. Mieszkańcy dawnych wsi miasta Poznania, Poznań 1995
Plany Poznania, pod red. D. Książkiewicz-Bartkowiak, Poznań 2010
Rogalanka, T. Ruszczyńska, Źródła kartograficzne do dziejów Poznania. Katalog wystawy,Poznań 1978
Skuratowicz, Architektura Poznania 1890-1918, Poznań 1991
Statystyczna karta historii Poznania, pod red. K. Kruszki, Poznań 2008
Warkoczewska, Ulice i zaułki dawnego Poznania – św. Łazarz. Informator wystawy, Poznań 1998
Zaleski, Wsie miejskie w 1253 roku, Kronika Miasta Poznania 1927, s. 96-98